Samodzielność w domu: poradnik dla rodziców i opiekunów dzieci i młodzieży niewidomych i słabowidzących. Część 1.

Seria w trzech częściach.

Wpis w skrócie

• Jedna zasada pomaga w każdym wieku: rzeczy mają swoje stałe miejsca.

• Zaznaczamy, co sprawdzi się lepiej u młodszych dzieci, a co u młodzieży. Podajemy też wskazówki dla dzieci słabowidzących.

• Część 1: kuchnia, posiłki, sprzątanie i pranie.

• Część 2: higiena, ubrania, zakupy, pieniądze oraz leki.

• Część 3: orientacja przestrzenna, dostępność cyfrowa, pomysł na warsztat dla rodziców i opiekunów oraz myśli o samodzielności.

• Na końcu znajdziesz zastrzeżenie i listę źródeł.

Zanim zaczniemy

Samodzielność w domu składa się z wielu drobnych umiejętności. Dziecko nie nauczy się ich w tydzień, a Ty nie musisz być perfekcyjnym nauczycielem. Wystarczy, że będziesz konsekwentnym przewodnikiem.

Te wskazówki powstały na bazie porad dla dorosłych niewidomych i słabowidzących. Przepisaliśmy je tak, żeby pasowały do dzieci i nastolatków, bo dziecko uczy się inaczej niż dorosły: potrzebuje zabawy, powtórzeń i bezpiecznych granic.

Jak czytać oznaczenia w tekście

• Młodsze dzieci oznacza mniej więcej wiek od 3 do 9 lat.

• Młodzież oznacza mniej więcej wiek od 10 do 18 lat. To tylko orientacyjne granice. Zawsze patrz na konkretne dziecko.

• Dziecko słabowidzące oznacza dziecko, które wykorzystuje resztki wzroku. Takie dziecko widzi inaczej niż rówieśnicy, a jego widzenie może się zmieniać w ciągu dnia, zależnie od światła i zmęczenia.

• O&M to skrót od orientacji przestrzennej i poruszania się. Uczy tego instruktor orientacji przestrzennej.

• Tyflopedagog to nauczyciel specjalizujący się w pracy z osobami niewidomymi i słabowidzącymi.

Zasada numer jeden: stałe miejsca

Osoba, która nie korzysta ze wzroku, wiele czynności wykonuje z pamięci. Dotykiem ogarnia pojedyncze punkty przestrzeni, a nie cały pokój. Dlatego rzecz odłożona w innym miejscu bywa po prostu nie do znalezienia, a przesunięty kubek łatwo zrzucić.

• Młodsze dzieci: wyznacz dziecku własną półkę, szufladę lub pojemnik i zawsze zostawiaj tam te same rzeczy. Nazywaj przedmioty, kiedy dajesz je do ręki. Zabawki wracają do tego samego kosza stojącego w tym samym miejscu.

• Młodzież: wprowadź w domu prostą umowę. Kto przesuwa rzecz lub meble, ten mówi o tym na głos. Nastolatek współdecyduje o układzie swojego pokoju i szafy.

• Dziecko słabowidzące: do stałych miejsc dodaj kontrast i dobre światło, na przykład ciemny kubek na jasnym blacie, kolorowa taśma na krawędzi półki, lampka bez odblasków.

Cała rodzina powinna tego przestrzegać. Nawet babcia sprzątająca wizytę gości.

Część 1. Kuchnia, sprzątanie i pranie

Kuchnia to świetna sala ćwiczeń zmysłów: dotyku, słuchu, węchu i smaku. Dla małego dziecka celem nie jest gotowanie, tylko uczestniczenie. Dla nastolatka celem jest powolne przejmowanie odpowiedzialności.

Oznaczanie produktów

Dobrze jest zapamiętać, co jest w jakim opakowaniu, i układać produkty zawsze tak samo. Można też je oznaczać.

• Młodsze dzieci: dziecko uczy się rozpoznawać swoje produkty po kształcie opakowania, jak jogurt, kubek czy pudełko na drugie śniadanie. Otwierajcie razem i wąchajcie, a potem nazywajcie, co jest w środku.

• Młodzież: ucz różnych sposobów oznaczania, żeby nastolatek wybrał własny. Można podpisać opakowania brajlem, założyć gumkę recepturkę na jedną z puszek, albo użyć naklejek z kodem QR lub znacznikiem NFC z nagranym własnym głosem opisem. Takie urządzenia, jak dawniej penfriend, dziś zastępują często aplikacje w smartfonie.

• Uwaga dla wszystkich: aplikacje rozpoznające tekst i przedmioty bywają pomocne, ale mogą się mylić. Alergeny i terminy ważności zawsze potwierdzaj inną metodą lub z pomocą osoby widzącej.

• Dziecko słabowidzące: etykiety w dużym druku, pisane grubym czarnym pisakiem na białym tle. Sprawdźcie razem, przy jakim oświetleniu dziecko czyta je najlepiej.

Wysokie opakowania stawiaj w głębi półek, żeby nie strącić ich przy wyjmowaniu innych. Świeżość produktów sprawdzajcie węchem i dotykiem, ale nie polegajcie wyłącznie na tych zmysłach. Nie przetrzymujcie jedzenia za długo.

Bezpieczeństwo przy kuchence i gorących naczyniach

• Młodsze dzieci: gotowanie zawsze razem z dorosłym. Najpierw ćwiczcie na zimno: dotykamy pokręteł wyłączonej kuchenki, ustawiamy garnek w środku palnika, kładziemy łyżkę na podstawce. Dobrą zabawą jest kuchnia dziecięca i zabawa w restaurację.

• Młodzież: od dorosłego obok przechodź do dorosłego w pobliżu. Zaczynajcie od potraw bez ognia, jak kanapki, sałatki i jogurt z owocami. Potem jajecznica i kuchenka mikrofalowa z oznaczonymi przyciskami. Do jajecznicy najpierw wsyp masło na patelnię i wbij jajka do kubeczka, a dopiero potem stawiaj całość na ogniu.

• Sygnały podczas gotowania: bulgotanie oznacza wrzenie, a z ogniem gazowym słychać syk i moment zapłonu. Nie sprawdzaj płomienia dłonią nad palnikiem. Zadbaj o czujnik gazu i czadu w domu.

• Przy zakupie sprzętu kuchennego wybieraj taki, który ma pokrętła lub fizyczne przyciski. Płyty indukcyjne i piekarniki z gładkim ekranem dotykowym bywają niedostępne dla osób niewidomych.

• Dziecko słabowidzące: ciemna deska do jasnych produktów i jasna do ciemnych. Nie zakładaj, że dziecko widzi gorące naczynie lub ostrze tylko dlatego, że widzi blat.

• Przerywając mieszanie, wyjmij łyżkę i odłóż ją w ustalone miejsce, żeby nie wpadła do garnka.

Krojenie, nalewanie i odmierzanie

Do kuchni istnieją przydatne pomoce: czujnik poziomu cieczy zakładany na kubek, który piszczy, gdy naczynie jest pełne, nóż z ogranicznikiem grubości, miarki z wypukłą podziałką i waga mówiąca. Kupisz je w sklepach z pomocami dla osób z dysfunkcją wzroku.

• Młodsze dzieci: nalewanie z małego dzbanka do kubka postawionego na tacy. Lewa ręka trzyma kubek za brzeg, prawa nalewa. Krojenie miękkich produktów plastikowym nożem, na przykład banana.

• Młodzież: czujnik poziomu cieczy, miarki do przepisów, krojenie z ograniczonym nożem i kontrola kawałków drugą ręką.

Sprzątanie

• Młodsze dzieci: odkładanie zabawek na stałe miejsce, zamiatanie szufelką i ścieranie stołu. Przyzwyczajenie do porządku zaczyna się od zabawy.

• Młodzież: odkurzanie pasami, miejsce obok miejsca, tak aby mieć pewność, że cały pokój jest zrobiony. Wcześniej uprzątnij z podłogi torby i inne przedmioty. Wycierając kurz, najpierw zdejmij przedmioty z półki, a dopiero po wytarciu ustaw je z powrotem.

• Mycie wanny lub umywalki: czystość czuć pod palcami, bo czysta powierzchnia jest gładka.

• Dziecko słabowidzące: sprawdzaj czystość i dotykiem, i wzrokiem z bliska.

Pranie

• Młodsze dzieci: wkładanie ubrań do kosza z praniem i wyciąganie suchych rzeczy z suszarki. Rozpoznawanie skarpetek w parach.

• Młodzież: sortowanie według kolorów, pod warunkiem że zna kolory ubrań. Dla bezpieczeństwa wrzucaj do pralki chusteczki pochłaniające kolory. Naklej wypukłe naklejki na pokrętłach i przyciskach. Zapisz lub nagraj kolejność programów oraz to, co robi każde kliknięcie. Zapamiętaj, ile razy trzeba przekręcić programator.

Jak uczyć: kilka zasad dla rodzica

• Metoda „ręka pod ręką”: Twoja dłoń jest pod dłonią dziecka, a nie na niej. Dziecko samo czuje przedmiot i może w każdej chwili cofnąć rękę.

• Opowiadaj na głos, co robisz i co się dzieje.

• Rozbijaj zadanie na małe kroki.

• Pozwól dziecku się pomylić. Rozlane mleko to też lekcja. Sprzątajcie razem, bez wyrzutów.

Źródła:

• FamilyConnect (American Printing House): informacje dla rodziców dzieci z wadą wzroku

• Paths to Literacy: materiały o nauce dzieci niewidomych i słabowidzących

• Perkins School for the Blind: materiały dla rodzin i nauczycieli

• Polski Związek Niewidomych

Klauzula: Materiał edukacyjny; nie stanowi porady prawnej ani oceny zgodności konkretnego rozwiązania.