Samodzielność poza domem

Część 3.

Samodzielność nie kończy się na progu mieszkania. Dziecko, które potrafi odnaleźć swoje rzeczy, przygotować prosty posiłek czy zadbać o higienę, stopniowo zaczyna potrzebować nowych umiejętności: poznawania otoczenia, poruszania się poza domem, korzystania z transportu i załatwiania codziennych spraw.

Coraz większą rolę odgrywają również technologie. Smartfon może pomóc w odczytaniu informacji, sprawdzeniu rozkładu jazdy, skontaktowaniu się z bliskimi czy odnalezieniu potrzebnej usługi.

Dla dziecka niewidomego lub słabowidzącego korzystanie z tych możliwości wymaga jednak odpowiednio rozwijanych umiejętności, dostępnych narzędzi i doświadczenia.

Nie wystarczy nauczyć obsługi aplikacji nawigacyjnej ani wręczyć białej laski. Równie ważne jest rozumienie przestrzeni, rozpoznawanie zagrożeń, podejmowanie decyzji i umiejętność korzystania z pomocy innych osób.

Celem nauki nie jest jak najszybsze samodzielne wyjście dziecka z domu, lecz stopniowe przygotowanie go do bezpiecznego i świadomego poruszania się w otaczającym świecie.

W ostatniej części naszej serii przedstawiamy zasady rozwijania orientacji przestrzennej, korzystania z technologii wspomagających, dostępności cyfrowej oraz przygotowywania dziecka do coraz większej niezależności.

Orientacja przestrzenna – od poznawania własnego ciała do rozumienia otoczenia

Orientacja przestrzenna i samodzielne poruszanie się, określane skrótem O&M (od ang. Orientation and Mobility), obejmują umiejętności potrzebne do rozpoznawania własnego położenia, poznawania otoczenia i przemieszczania się w sposób możliwie bezpieczny i niezależny.

Orientacja odpowiada między innymi na pytania: „Gdzie jestem?”, „Co znajduje się wokół mnie?” i „W jakim kierunku powinienem się przemieścić?”.

Poruszanie się oznacza praktyczne wykorzystanie tej wiedzy podczas przemieszczania się.

Oba obszary są ze sobą ściśle związane.

Dziecko może znać drogę do określonego miejsca, lecz mieć trudność z odnalezieniem się po zmianie trasy. Może też rozumieć położenie przedmiotów, ale potrzebować dodatkowej nauki technik bezpiecznego przemieszczania się.

Dlatego skuteczne zajęcia z orientacji przestrzennej nie powinny ograniczać się do zapamiętywania kolejnych skrętów.

Ich celem jest rozwijanie rozumienia przestrzeni, umiejętności wykorzystywania informacji z otoczenia oraz podejmowania właściwych decyzji.

Pierwsze doświadczenia przestrzenne

Podstawy orientacji przestrzennej rozwijają się od najwcześniejszych etapów życia.

Dziecko poznaje własne ciało, relacje między przedmiotami, odległości, kierunki i sposoby przemieszczania się.

Niemowlę i małe dziecko z niepełnosprawnością wzroku mogą potrzebować dodatkowych zachęt do ruchu, ponieważ przedmioty znajdujące się poza zasięgiem dotyku nie zawsze stanowią dla nich czytelny cel.

Pomocne może być wykorzystywanie bezpiecznych zabawek dźwiękowych, przedmiotów o różnej fakturze oraz zabaw zachęcających do sięgania, obracania się i przemieszczania.

Nie chodzi o przyspieszanie naturalnego rozwoju ruchowego. Ważne jest stworzenie okazji do poznawania otoczenia zgodnie z możliwościami dziecka.

W przypadku dodatkowych trudności ruchowych lub rozwojowych sposób wspierania aktywności należy ustalić z odpowiednimi specjalistami.

Kierunki, odległości i punkty odniesienia

W codziennych sytuacjach warto konsekwentnie używać określeń przestrzennych.

Mów:

„Piłka leży przed Tobą”.

„Drzwi znajdują się po Twojej lewej stronie”.

„Zrób dwa kroki w stronę stołu”.

„Szafka jest wyżej niż blat”.

W miarę rozwoju dziecko może poznawać bardziej złożone pojęcia: równolegle, prostopadle, pomiędzy, za rogiem, naprzeciwko czy na skrzyżowaniu.

Warto również uczyć rozpoznawania punktów charakterystycznych, które pomagają określić położenie.

Takim punktem może być wejście do budynku, określona faktura podłogi, stały dźwięk urządzenia albo wyraźna zmiana układu przestrzeni.

Nie każdy dźwięk jest jednak dobrym punktem orientacyjnym. Niektóre źródła dźwięku zmieniają miejsce lub pojawiają się jedynie okresowo.

Dziecko powinno stopniowo uczyć się odróżniania wskazówek trwałych od informacji przypadkowych.

Mapy dotykowe i budowanie wyobrażenia przestrzeni

Przydatnym narzędziem mogą być proste plany i mapy dotykowe.

Na początku można wspólnie przygotować plan pokoju lub mieszkania. Poszczególne elementy mogą być wykonane z materiałów o różnej fakturze, z zachowaniem czytelnych różnic między nimi.

Dziecko poznaje układ pomieszczenia, a następnie porównuje plan z rzeczywistą przestrzenią.

Starsze dzieci mogą korzystać z bardziej rozbudowanych map przedstawiających szkołę, najbliższe otoczenie czy wybraną trasę.

Ważne jest jednak, aby mapa nie zastępowała bezpośredniego poznawania miejsca.

Największą wartość ma łączenie informacji przedstawionych na planie z rzeczywistymi doświadczeniami przestrzennymi.

Biała laska – narzędzie samodzielności i bezpieczeństwa

Biała laska jest jednym z podstawowych narzędzi wspierających orientację i poruszanie się wielu osób niewidomych oraz słabowidzących.

Umożliwia uzyskiwanie informacji o podłożu i niektórych przeszkodach znajdujących się na drodze. Stanowi również sygnał dla otoczenia, że osoba może mieć trudności z widzeniem.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z niepełnosprawnością wzroku potrzebuje identycznej laski lub stosuje takie same techniki.

Dobór pomocy zależy od wieku, wzrostu, możliwości ruchowych, sposobu korzystania ze wzroku i potrzeb związanych z poruszaniem się.

Kiedy dziecko powinno rozpocząć naukę korzystania z laski?

Nie istnieje jeden wiek odpowiedni dla wszystkich dzieci.

Wspieranie orientacji i poruszania się może rozpoczynać się już we wczesnym dzieciństwie. U części dzieci wprowadza się odpowiednio dostosowane pomoce wspierające przemieszczanie się, w tym wczesne formy korzystania z laski.

Dlatego nie należy odkładać rozmowy o białej lasce wyłącznie dlatego, że dziecko nie rozpoczęło jeszcze nauki szkolnej.

Decyzję o rodzaju pomocy, sposobie jej wprowadzenia i nauczanych technikach warto podejmować wspólnie z instruktorem orientacji przestrzennej na podstawie indywidualnej oceny funkcjonalnej.

Rodzic odgrywa istotną rolę w utrwalaniu umiejętności, ale nie powinien samodzielnie uczyć specjalistycznych technik bez odpowiedniego przygotowania.

Czy biała laska jest potrzebna dziecku słabowidzącemu?

Niektóre dzieci słabowidzące potrafią wykorzystywać wzrok w dobrze znanych warunkach, lecz mają znacznie większe trudności po zmierzchu, przy silnym nasłonecznieniu albo w nieznanym otoczeniu.

Inne mogą mieć ograniczone pole widzenia, co utrudnia wykrywanie określonych przeszkód.

W takich sytuacjach biała laska może stanowić ważne uzupełnienie dostępnych informacji wzrokowych.

Ocena potrzeby jej stosowania nie powinna opierać się wyłącznie na ostrości wzroku.

Znaczenie ma przede wszystkim to, jak dziecko rzeczywiście porusza się w różnych warunkach.

Technika przewodnika – pomoc bez odbierania kontroli

Nie każda sytuacja wymaga samodzielnego poruszania się. Dziecko może korzystać z pomocy przewodnika, zarówno podczas nauki, jak i w codziennym życiu.

Technika przewodnika pozwala osobie niewidomej lub słabowidzącej przemieszczać się z drugą osobą w sposób uporządkowany i bezpieczniejszy.

W typowym sposobie prowadzenia osoba korzystająca z pomocy ujmuje ramię przewodnika nieco powyżej łokcia i idzie obok niego, pozostając nieznacznie z tyłu.

W przypadku małych dzieci lub osób o innej wysokości ciała sposób kontaktu może wymagać dostosowania.

O czym powinien pamiętać rodzic?

Najpierw zapytaj dziecko, czy chce skorzystać z pomocy i w jaki sposób.

Nie ciągnij go za nadgarstek ani nie popychaj od tyłu.

Dostosuj tempo chodzenia do możliwości dziecka. Informuj o zmianie kierunku, zbliżających się schodach, krawężnikach, zwężeniach przejścia i innych istotnych elementach otoczenia.

Nie zastępuj opisu przestrzeni samym ostrzeżeniem „Uważaj!”.

Znacznie bardziej użyteczna jest informacja:

„Przed nami zaczynają się schody prowadzące w dół. Zatrzymamy się przed pierwszym stopniem”.

Szczegółowe techniki poruszania się po schodach, przechodzenia przez wąskie miejsca czy korzystania z drzwi powinny zostać pokazane przez instruktora O&M.

Dziecko powinno również wiedzieć, że ma prawo poprosić przewodnika o zatrzymanie się, powtórzenie informacji lub zmianę sposobu prowadzenia.

Pomoc powinna zwiększać poczucie bezpieczeństwa i kontroli, a nie pozbawiać dziecko możliwości decydowania o własnym poruszaniu się.

Pierwsze trasy poza domem

Poznawanie otoczenia warto rozpoczynać od miejsc bliskich i dobrze znanych.

Może to być droga z mieszkania do wejścia na klatkę schodową, przejście do szkolnej szatni albo poruszanie się po bezpiecznym terenie przylegającym do budynku.

Ważne, aby stopniowo przechodzić od tras prostych do bardziej złożonych.

Od zapamiętywania drogi do rozumienia trasy

Dziecko nie powinno jedynie odtwarzać wyuczonego ciągu ruchów.

Warto rozmawiać o tym, skąd wie, że znajduje się we właściwym miejscu.

Zapytaj:

„Po czym poznajesz, że dotarliśmy do wejścia?”.

„Co zmieniło się w otoczeniu po skręcie?”.

„Jak sprawdzisz, czy idziemy we właściwym kierunku?”.

Takie pytania pomagają rozwijać samodzielne myślenie przestrzenne.

Starsze dzieci mogą wspólnie z instruktorem poznawać coraz bardziej wymagające trasy, na przykład prowadzące do szkoły, sklepu lub przystanku.

Nie oznacza to jednak, że po kilku ćwiczeniach dziecko powinno pokonywać je bez nadzoru.

Gotowość do samodzielnego przejścia określonej trasy wymaga indywidualnej oceny umiejętności, warunków otoczenia i występujących zagrożeń.

Bezpieczeństwo przy jezdni i na przejściach dla pieszych

Przekraczanie jezdni jest jednym z najbardziej odpowiedzialnych obszarów nauki orientacji przestrzennej.

Dziecko musi stopniowo rozwijać umiejętność rozpoznawania sytuacji drogowych, lokalizowania odpowiednich miejsc przejścia oraz podejmowania decyzji związanych z bezpieczeństwem.

Samo usłyszenie sygnału dźwiękowego albo rozpoznanie charakterystycznego odgłosu nie wystarcza do stwierdzenia, że można bezpiecznie wejść na jezdnię.

Podobnie aplikacja nawigacyjna nie może zagwarantować, że przejście jest wolne od zagrożeń.

Rodzic nie powinien zastępować specjalistycznego szkolenia instrukcjami znalezionymi w internecie.

Techniki przekraczania jezdni należy poznawać i doskonalić pod kierunkiem instruktora O&M, w warunkach odpowiednich do możliwości dziecka.

Komunikacja miejska – krok w stronę większej niezależności

Podróżowanie autobusem, tramwajem lub pociągiem wymaga połączenia wielu umiejętności.

Należą do nich orientacja przestrzenna, odczytywanie informacji, planowanie czasu, komunikowanie się z innymi osobami oraz reagowanie na zmiany.

Dlatego nauka korzystania z transportu publicznego powinna być procesem stopniowym.

Co warto ćwiczyć z młodszym dzieckiem?

Podczas wspólnych podróży opowiadaj, gdzie się znajdujecie i co się dzieje.

Wyjaśniaj znaczenie przystanku, peronu, drzwi pojazdu, kasownika i numeru linii.

Dziecko może poznawać dźwięki towarzyszące podróży i uczyć się rozróżniania informacji istotnych od przypadkowych.

Warto pokazać mu również, gdzie znajdują się miejsca siedzące oraz jak bezpiecznie zachowywać się podczas ruszania i hamowania pojazdu.

Nie należy jednak pozwalać dziecku samodzielnie eksplorować nieznanych przystanków lub peronów, jeśli nie potrafi jeszcze rozpoznawać i omijać występujących tam zagrożeń.

Jak przygotowywać nastolatka do podróżowania?

Starszy uczeń może coraz aktywniej uczestniczyć w planowaniu podróży.

Warto wspólnie przeanalizować:

• skąd odjeżdża wybrana linia;

• jak rozpoznać właściwy kierunek jazdy;

• ile przystanków obejmuje podróż;

• jak sprawdzić aktualny rozkład;

• gdzie znajduje się miejsce docelowe;

• jak postąpić w przypadku zmiany trasy lub odwołania kursu.

Nastolatek może korzystać z dostępnych aplikacji przewoźników i narzędzi do planowania podróży, pod warunkiem wcześniejszego sprawdzenia ich działania.

Przed samodzielną podróżą powinien również umieć zwrócić się o pomoc, przekazać swoją lokalizację i skontaktować się z zaufaną osobą.

Zakres samodzielnego podróżowania należy ustalać na podstawie rzeczywistych kompetencji, nie samego wieku.

Co zrobić, gdy dziecko straci orientację?

Jedną z ważnych umiejętności jest rozpoznanie momentu, w którym dalsze poruszanie się bez dodatkowych informacji może być niebezpieczne.

Warto uczyć dziecko, że zatrzymanie się i poproszenie o pomoc nie oznacza porażki.

Jeżeli dziecko nie wie, gdzie się znajduje, powinno przede wszystkim unikać pochopnego przemieszczania się w nieznanym kierunku.

W miarę możliwości powinno znaleźć bezpieczne miejsce do zatrzymania, z dala od ruchu pojazdów i innych zagrożeń.

Wspólnie ustalcie, z kim może się skontaktować oraz jakie informacje powinno przekazać.

Można ćwiczyć komunikaty:

„Nie wiem, gdzie dokładnie jestem. Potrzebuję pomocy”.

„Proszę powiedzieć, przy jakiej ulicy znajduje się ten budynek”.

„Czy może mi Pani pomóc znaleźć pracownika obsługi?”.

Warto również nauczyć dziecko rozpoznawania zaufanych punktów pomocy, takich jak punkt informacji, recepcja czy stanowisko obsługi.

W przypadku realnego zagrożenia życia lub zdrowia należy korzystać z numeru alarmowego 112.

Nie wykonujcie próbnych połączeń z numerem alarmowym podczas ćwiczeń.

Technologie nawigacyjne – pomocne, ale nie nieomylne

Smartfony wyposażone w systemy lokalizacji i nawigacji mogą wspierać samodzielność osób niewidomych i słabowidzących.

Dostępne aplikacje mogą informować o przybliżonym położeniu, nazwach ulic, przystankach czy kierunku przemieszczania się.

Niektóre pomagają również identyfikować otoczenie za pomocą aparatu lub udostępniają komunikaty głosowe.

Ich użyteczność zależy jednak od dokładności danych, warunków lokalizacji, jakości aplikacji i umiejętności użytkownika.

Dlaczego nie można polegać wyłącznie na GPS?

Lokalizacja satelitarna może być niedokładna, szczególnie w pobliżu wysokich budynków, w tunelach i w innych trudnych warunkach.

Aplikacja może wskazać niewłaściwą stronę ulicy, nieaktualną trasę albo punkt docelowy znajdujący się po przeciwnej stronie jezdni.

Nie wszystkie rozwiązania rozpoznają przeszkody na wysokości głowy, roboty drogowe czy czasowe zmiany organizacji ruchu.

Również systemy wykorzystujące sztuczną inteligencję mogą błędnie interpretować obrazy i otoczenie.

Aplikacja nawigacyjna jest dodatkowym źródłem informacji, a nie zamiennikiem technik orientacji przestrzennej, białej laski ani samodzielnej oceny bezpieczeństwa.

Podczas poruszania się warto zachować możliwość słyszenia istotnych dźwięków otoczenia. Używanie słuchawek nie powinno ograniczać rozpoznawania sytuacji drogowej.

Naukę korzystania z nawigacji najlepiej rozpocząć na znanych trasach, pod nadzorem i w porozumieniu z instruktorem O&M.

Dostępność cyfrowa – technologia jako narzędzie samodzielności

Telefon, komputer i tablet mogą zapewniać dostęp do edukacji, informacji, komunikacji oraz wielu codziennych usług.

Dziecko niewidome może czytać książki, pisać wiadomości, przygotowywać dokumenty i korzystać z internetu dzięki odpowiednio dobranym technologiom wspomagającym.

Dziecko słabowidzące może wykorzystywać powiększenie, kontrast, zmianę wielkości tekstu i inne ustawienia obrazu.

Nie oznacza to jednak, że każde urządzenie lub aplikacja jest dostępna.

Duże znaczenie ma zarówno jakość technologii, jak i umiejętność korzystania z niej.

Pierwsze doświadczenia z technologią

W przypadku młodszych dzieci warto zacząć od prostych, odpowiednich do wieku aktywności.

Mogą to być audiobooki, słuchowiska, dostępne gry edukacyjne lub ćwiczenia polegające na rozpoznawaniu dźwięków i komunikatów.

Jeżeli dziecko korzysta z tabletu, można stopniowo pokazywać podstawowe funkcje dostępności.

Ważne, aby urządzenie nie zastępowało ruchu, zabawy, poznawania przedmiotów i bezpośrednich kontaktów społecznych.

Technologia powinna wspierać rozwój dziecka, a nie ograniczać jego doświadczenia wyłącznie do świata cyfrowego.

Czytniki ekranu – jak działają?

Czytnik ekranu jest programem, który umożliwia poznawanie i obsługiwanie informacji wyświetlanych na urządzeniu, między innymi za pomocą mowy syntetycznej lub monitora brajlowskiego.

Do popularnych rozwiązań należą:

• VoiceOver – czytnik ekranu wbudowany w urządzenia Apple, między innymi iPhone'y i iPady.

• TalkBack – czytnik ekranu dostępny w urządzeniach z systemem Android.

• NVDA – bezpłatny czytnik ekranu dla komputerów z systemem Windows.

Każde rozwiązanie ma własny sposób obsługi, gesty i skróty klawiaturowe.

Dziecko powinno poznawać je stopniowo, z pomocą osoby, która potrafi korzystać z danego programu.

Początkowo warto ćwiczyć odczytywanie prostych komunikatów, przechodzenie między elementami i otwieranie wybranych aplikacji.

Starsze dzieci mogą uczyć się nawigowania po nagłówkach, linkach, formularzach i dokumentach.

Ważne jest również rozwijanie umiejętności samodzielnego rozwiązywania problemów, na przykład rozpoznawania, kiedy program nie odczytuje określonego elementu.

Klawiatura i pisanie bez patrzenia na ekran

Umiejętność sprawnej obsługi klawiatury może znacznie zwiększać niezależność w nauce i codziennym korzystaniu z komputera.

Naukę warto rozpoczynać od poznawania położenia klawiszy, ich funkcji i podstawowych skrótów.

W zależności od potrzeb dziecko może uczyć się bezwzrokowego pisania na klawiaturze fizycznej, korzystania z klawiatury brajlowskiej lub stosowania innych dostępnych metod wprowadzania tekstu.

Pisanie głosem może być przydatnym uzupełnieniem, ale nie powinno automatycznie zastępować nauki czytania, pisania i redagowania własnych wypowiedzi.

Podobnie audiobooki i synteza mowy nie muszą zastępować nauki alfabetu Braille'a tam, gdzie jest ona potrzebna i zalecana.

Celem jest rozwijanie różnych sposobów dostępu do informacji i komunikowania się.

Rozwiązania dla dzieci słabowidzących

Dla dziecka korzystającego ze wzroku przydatne mogą być:

• powiększanie tekstu i elementów interfejsu;

• zmiana kontrastu;

• dostosowanie jasności ekranu;

• ograniczenie odblasków;

• funkcje odczytywania tekstu na głos;

• wybór czytelnej czcionki i odpowiednich odstępów;

• korzystanie z lupy elektronicznej lub innych zaleconych pomocy.

Ciemny motyw nie jest jednak uniwersalnym rozwiązaniem. Dla części użytkowników może poprawiać komfort, a innym utrudniać czytanie.

Warto sprawdzać ustawienia podczas rzeczywistych czynności: czytania, pisania, przeglądania stron i korzystania z aplikacji.

Czym jest WCAG i dlaczego warto o nim wiedzieć?

WCAG to skrót od angielskiej nazwy Web Content Accessibility Guidelines, czyli wytycznych dotyczących dostępności treści internetowych.

Są one opracowywane przez World Wide Web Consortium (W3C).

Wytyczne pomagają projektować strony i aplikacje tak, aby mogły z nich korzystać osoby o różnych potrzebach, w tym osoby niewidome, słabowidzące, niesłyszące, z ograniczeniami ruchowymi lub poznawczymi.

WCAG opierają się na czterech podstawowych zasadach. Treści cyfrowe powinny być postrzegalne, funkcjonalne, zrozumiałe i solidne, czyli możliwe do poprawnej interpretacji przez odpowiednie technologie.

Co oznacza dostępna strona internetowa?

Przykładowo dobrze przygotowana strona powinna umożliwiać:

• odczytanie istotnych informacji przedstawionych na obrazach dzięki odpowiednim alternatywom tekstowym;

• korzystanie z funkcji za pomocą klawiatury;

• rozpoznawanie nagłówków i struktury treści przez czytnik ekranu;

• zrozumienie przeznaczenia linków i przycisków;

• prawidłowe korzystanie z formularzy;

• powiększanie tekstu bez utraty ważnych informacji i funkcji;

• odróżnianie elementów dzięki odpowiedniemu kontrastowi, bez polegania wyłącznie na kolorze.

Brak dostępności może sprawić, że osoba niewidoma usłyszy jedynie komunikat „przycisk” bez informacji, co ten przycisk robi.

Może również napotkać formularz, w którym pola nie mają nazw, albo menu niemożliwe do obsłużenia klawiaturą.

Takie bariery mogą ograniczać samodzielność niezależnie od tego, jak dobrze dana osoba posługuje się technologiami wspomagającymi.

Prosty test dostępności dla rodzica

Rodzic może wykonać kilka podstawowych sprawdzeń.

Otwórz wybraną stronę na komputerze i spróbuj korzystać z niej bez myszy.

Naciskaj klawisz Tab, aby przechodzić do kolejnych interaktywnych elementów. Sprawdź również możliwość cofania się za pomocą Shift+Tab oraz obsługi odpowiednich kontrolek klawiszami Enter i Spacja.

Zwróć uwagę, czy widać, który element jest aktualnie wybrany, i czy kolejność poruszania się po stronie jest logiczna.

Jeżeli korzystacie z czytnika ekranu, posłuchajcie, czy przyciski i pola formularzy mają zrozumiałe nazwy.

Warto też sprawdzić, czy po powiększeniu tekstu wszystkie ważne funkcje nadal pozostają dostępne.

To tylko podstawowe testy. Nie pozwalają stwierdzić pełnej zgodności strony z WCAG ani zastąpić profesjonalnego audytu dostępności cyfrowej.

Takie ćwiczenie może jednak pomóc nastolatkowi zrozumieć różnicę między własnymi umiejętnościami a ograniczeniami źle zaprojektowanej strony.

Prawo do dostępności cyfrowej w Polsce

W Polsce dostępność cyfrowa stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych jest regulowana ustawą z 4 kwietnia 2019 roku o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.

Wymagania ustawowe są powiązane z wytycznymi WCAG na poziomie AA, z określonymi w przepisach wyjątkami i ograniczeniami.

W3C opublikowało także nowszą wersję wytycznych, WCAG 2.2. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać najnowszej wersji standardu z zakresem obowiązków wynikających z polskiej ustawy.

Przepisy nakładają na objęte nimi podmioty obowiązki związane z dostępnością cyfrową oraz publikowaniem deklaracji dostępności.

Co zrobić, jeśli strona urzędu jest niedostępna?

Jeżeli użytkownik nie może uzyskać potrzebnych informacji lub skorzystać z określonej funkcji strony internetowej bądź aplikacji mobilnej podmiotu publicznego, może wystąpić z żądaniem zapewnienia dostępności cyfrowej.

Najlepiej rozpocząć od sprawdzenia deklaracji dostępności, w której powinny znajdować się informacje dotyczące kontaktu i zgłaszania problemów.

W zgłoszeniu warto wskazać:

• adres strony lub nazwę aplikacji;

• element, z którego nie można skorzystać;

• opis napotkanej bariery;

• sposób kontaktu i preferowany sposób uzyskania informacji.

Podmiot publiczny powinien zareagować na żądanie niezwłocznie, zasadniczo w terminie do 7 dni.

Jeżeli zapewnienie dostępności w tym czasie nie jest możliwe, powinien poinformować o przyczynie opóźnienia i wskazać nowy termin, nie dłuższy niż 2 miesiące od dnia złożenia żądania.

W określonych przypadkach możliwe jest zapewnienie alternatywnego dostępu.

Jeśli podmiot odmówi zapewnienia dostępności cyfrowej albo użytkownik odmówi skorzystania z zaproponowanego dostępu alternatywnego, można złożyć skargę do tego podmiotu publicznego.

Szczegółowe informacje znajdują się w oficjalnym serwisie rządowym dotyczącym dostępności cyfrowej.

Warto uczyć nastolatka, że zgłaszanie niedostępności nie jest prośbą o szczególne traktowanie. Jest sposobem korzystania z przysługujących praw i wskazywania barier, które utrudniają uczestnictwo w życiu społecznym.

Bezpieczeństwo i prywatność w internecie

Dostęp do technologii daje wiele możliwości, ale wiąże się również z zagrożeniami.

Dotyczą one wszystkich dzieci, niezależnie od tego, czy korzystają ze wzroku.

Dziecko niewidome może jednak potrzebować dodatkowych wyjaśnień w sytuacjach, w których informacje o zagrożeniu są przekazywane wyłącznie wizualnie.

Przykładem może być fałszywe okno logowania, nieczytelna informacja o płatności albo aplikacja prosząca o dostęp do lokalizacji bez zrozumiałego uzasadnienia.

Jak uczyć ochrony danych osobowych?

Warto wyjaśniać, które informacje powinny pozostać prywatne.

Należą do nich między innymi hasła, dane logowania, szczegółowe informacje o miejscu zamieszkania i inne dane umożliwiające identyfikację.

Dziecko powinno rozumieć, dlaczego nie należy udostępniać takich informacji przypadkowym osobom.

Starsze dzieci mogą poznawać ustawienia prywatności, zasady tworzenia silnych haseł i sposoby rozpoznawania podejrzanych wiadomości.

Warto również wyjaśnić, że nie każda osoba poznana w internecie jest tym, za kogo się podaje.

Nieznajomym nie należy przekazywać bieżącej lokalizacji, danych osobowych ani informacji umożliwiających zaplanowanie spotkania bez wiedzy odpowiedzialnego dorosłego.

Udostępnianie lokalizacji

Funkcja udostępniania lokalizacji może być przydatna w określonych sytuacjach, na przykład podczas wspólnie uzgodnionej podróży.

Nie powinna jednak prowadzić do nieograniczonego i niekontrolowanego udostępniania informacji o przemieszczaniu się dziecka.

Warto ustalić, komu, w jakim celu i na jak długo lokalizacja będzie udostępniana.

Nastolatek powinien rozumieć działanie tej funkcji oraz związane z nią konsekwencje dla prywatności.

Sztuczna inteligencja i rozpoznawanie obrazów

Aplikacje wykorzystujące sztuczną inteligencję mogą rozpoznawać tekst, opisywać zdjęcia i pomagać w identyfikowaniu przedmiotów.

Dla osób niewidomych i słabowidzących mogą być wartościowym źródłem dodatkowych informacji.

Trzeba jednak jasno wyjaśnić dziecku, że generowane opisy mogą być błędne lub niepełne.

Nie należy na ich podstawie samodzielnie podejmować decyzji dotyczących bezpieczeństwa drogowego, przyjmowania leków, rozpoznawania niebezpiecznych substancji czy innych sytuacji wysokiego ryzyka.

Warto także sprawdzać zasady prywatności aplikacji przed przesłaniem zdjęć dokumentów, wizerunku innych osób lub materiałów zawierających poufne informacje.

Technologia może zwiększać samodzielność, ale nie zwalnia użytkownika z krytycznej oceny otrzymywanych informacji.

Warsztat samodzielności – jak łączyć poznane umiejętności?

W poprzednich częściach poradnika opisaliśmy szereg czynności związanych z prowadzeniem codziennego życia.

Warto teraz połączyć je w praktyczne zadania.

Nie muszą mieć formy specjalistycznych zajęć. Mogą być elementem codziennych aktywności rodzinnych, pod warunkiem odpowiedniego dostosowania stopnia trudności i bezpieczeństwa.

Zadanie 1. Przygotowanie do wyjścia

Poproś dziecko, aby sprawdziło, czego potrzebuje przed wyjściem.

Może wybrać odpowiednie ubranie, przygotować plecak, odnaleźć telefon i inne potrzebne rzeczy.

Następnie porozmawiajcie o pogodzie, miejscu docelowym i planowanej aktywności.

Młodsze dziecko może korzystać z krótkiej listy czynności. Starszy nastolatek może samodzielnie ją przygotowywać.

Zadanie 2. Poznawanie bezpiecznej trasy

Wybierzcie miejsce odpowiednie do możliwości dziecka i uzgodnijcie zakres ćwiczenia z instruktorem O&M, jeżeli obejmuje ono techniki specjalistyczne.

Podczas wspólnego przemieszczania się zachęcaj dziecko do rozpoznawania punktów orientacyjnych i opisywania kierunków.

Zwracaj uwagę na to, co pomaga mu określić własne położenie.

Nie przyspieszaj przechodzenia do trudniejszych tras tylko dlatego, że dziecko zapamiętało poprzednią.

Zadanie 3. Korzystanie z dostępnej informacji

Wspólnie sprawdźcie informacje potrzebne do zaplanowania wyjścia, na przykład godziny otwarcia biblioteki lub rozkład jazdy.

Niech dziecko korzysta z dostępnego mu sposobu odczytywania informacji.

Może to być czytnik ekranu, powiększenie tekstu lub inna odpowiednio dobrana technologia.

Jeżeli strona okaże się niedostępna, porozmawiajcie o napotkanej barierze i sposobie uzyskania informacji z innego wiarygodnego źródła.

Zadanie 4. Komunikowanie potrzeb

Przećwiczcie kilka rzeczywistych sytuacji społecznych.

Dziecko może poprosić o wskazanie drogi, wyjaśnienie informacji albo pomoc w znalezieniu konkretnego miejsca.

Warto ćwiczyć również uprzejmą odmowę pomocy i precyzowanie jej zakresu.

Nie chodzi o zapamiętanie gotowych formuł, lecz o rozwijanie umiejętności swobodnego komunikowania własnych potrzeb.

Zadanie 5. Samodzielne podsumowanie

Po wykonaniu zadania porozmawiajcie o doświadczeniu.

Zapytaj:

„Co udało Ci się zrobić samodzielnie?”.

„W którym momencie potrzebowałeś dodatkowej informacji?”.

„Co chciałbyś zmienić następnym razem?”.

Takie rozmowy rozwijają umiejętność oceny własnego działania i planowania kolejnych kroków.

Jak stopniowo przekazywać dziecku odpowiedzialność?

Zwiększanie samodzielności wymaga równowagi między wspieraniem dziecka a ochroną przed realnym zagrożeniem.

Nadmierne wyręczanie może ograniczać okazje do zdobywania doświadczeń.

Z kolei zbyt szybkie pozostawienie dziecka bez odpowiedniego wsparcia może prowadzić do sytuacji niebezpiecznych.

Dlatego warto stosować stopniowy model nauki.

1. Wspólne poznawanie: dorosły wyjaśnia zadanie i pomaga dziecku zrozumieć jego cel.

2. Działanie ze wsparciem: dziecko wykonuje wybrane etapy czynności, a dorosły zapewnia potrzebną pomoc.

3. Coraz większy udział dziecka: uczeń zaczyna sam planować i realizować zadanie, korzystając ze wsparcia tam, gdzie jest ono nadal konieczne.

4. Ocena gotowości: rodzic i odpowiedni specjaliści sprawdzają, czy dziecko potrafi wykonać zadanie bezpiecznie w określonych warunkach.

5. Samodzielne działanie w ustalonym zakresie: dziecko przejmuje odpowiedzialność za czynności, do których jest przygotowane.

Niektóre umiejętności, szczególnie związane z poruszaniem się w ruchu drogowym, wymagają specjalistycznej oceny i szkolenia.

W innych sytuacjach, na przykład podczas samodzielnego wybierania ubrania czy korzystania z dostępnej książki elektronicznej, zakres decyzji dziecka może być znacznie szerszy.

Nie należy traktować wszystkich czynności jako jednakowo ryzykownych.

Pierwszy tydzień – praktyczny plan dla rodzica

Na zakończenie serii proponujemy niewielki plan łączący orientację przestrzenną, technologię i umiejętności społeczne.

Dzień 1: porozmawiajcie o kierunkach i punktach orientacyjnych w mieszkaniu lub innym dobrze znanym, bezpiecznym miejscu.

Dzień 2: przygotujcie prosty plan dotykowy pokoju albo wspólnie przeanalizujcie układ znanej przestrzeni.

Dzień 3: podczas spaceru z odpowiednim wsparciem zwróćcie uwagę na stałe punkty charakterystyczne otoczenia. Nie ćwiczcie samodzielnego przekraczania jezdni bez właściwego szkolenia.

Dzień 4: sprawdźcie jedną funkcję dostępności telefonu lub komputera, którą dziecko może wykorzystać w codziennym życiu.

Dzień 5: wspólnie odczytajcie dostępną informację internetową, na przykład opis wydarzenia lub godzinę otwarcia wybranego miejsca.

Dzień 6: przećwiczcie proszenie o pomoc, odmowę pomocy oraz przekazywanie informacji o swoich potrzebach.

Dzień 7: porozmawiajcie o tym, które umiejętności dziecko chciałoby rozwijać dalej.

To propozycja, a nie obowiązkowy harmonogram.

Jeżeli dziecko potrzebuje więcej czasu na opanowanie jednej czynności, należy odpowiednio wydłużyć okres nauki.

Najważniejsze jest to, aby zdobywane umiejętności miały praktyczne zastosowanie i były rozwijane w warunkach zapewniających bezpieczeństwo.

Droga do samodzielności nie wygląda tak samo dla każdego

Nie istnieje jeden model niezależności odpowiedni dla wszystkich dzieci niewidomych i słabowidzących.

Jedno dziecko będzie samodzielnie podróżować po mieście, inne może potrzebować wsparcia podczas przemieszczania się, ale doskonale radzić sobie z korzystaniem z komputera, podejmowaniem decyzji czy organizowaniem codziennych obowiązków.

Dzieci z dodatkowymi niepełnosprawnościami mogą potrzebować stałej pomocy w określonych czynnościach.

Nie oznacza to, że nie mogą rozwijać własnej sprawczości.

Niezależność obejmuje nie tylko fizyczne wykonywanie zadań. Ważne są również wybór, planowanie, komunikowanie potrzeb i możliwość wpływania na własne życie.

Rodzice i opiekunowie odgrywają w tym procesie szczególną rolę.

Powinni tworzyć warunki do zdobywania doświadczeń, ale jednocześnie stopniowo umożliwiać dziecku podejmowanie własnych decyzji.

Samodzielność nie jest przeciwieństwem korzystania z pomocy. Jest umiejętnością decydowania o sobie, rozpoznawania własnych możliwości i świadomego korzystania z dostępnego wsparcia.

Trzy obszary, jeden cel – zakończenie serii

W trzech częściach poradnika pokazaliśmy samodzielność jako proces obejmujący różne obszary codziennego życia.

W części pierwszej zajęliśmy się organizacją przestrzeni domowej, przygotowywaniem posiłków, sprzątaniem i praniem.

W części drugiej omówiliśmy higienę, ubieranie się, zakupy, gospodarowanie pieniędzmi oraz rozumienie potrzeb związanych ze zdrowiem.

W części trzeciej przedstawiliśmy znaczenie orientacji przestrzennej, poruszania się poza domem, korzystania z transportu i technologii oraz rozwijania kompetencji cyfrowych.

Wszystkie te obszary łączy wspólny cel: przygotowanie dziecka do możliwie niezależnego, bezpiecznego i satysfakcjonującego życia.

Nie osiąga się go przez wykonywanie wszystkich czynności za dziecko ani przez wymaganie samodzielności ponad jego aktualne możliwości.

Osiąga się go przez konsekwentną naukę, odpowiednio dobrane wsparcie, dostępne otoczenie i szacunek dla indywidualnego tempa rozwoju.

Najważniejsze pytanie nie brzmi: „Czy moje dziecko poradzi sobie bez pomocy?”, lecz: „Czego potrzebuje, aby mieć coraz większy wpływ na własne życie?”.

To właśnie od odpowiedzi na to pytanie zaczyna się odpowiedzialne wspieranie samodzielności.

Źródła i materiały do dalszej lektury

Poniższe materiały pochodzą z instytucji zajmujących się orientacją przestrzenną, edukacją i rehabilitacją osób z niepełnosprawnością wzroku oraz z oficjalnych źródeł dotyczących technologii, bezpieczeństwa i dostępności cyfrowej.

1. American Printing House for the Blind – FamilyConnect. Orientation and Mobility for Babies and Toddlers. Materiał dotyczący wczesnego rozwoju orientacji przestrzennej, ruchu i poznawania otoczenia przez najmłodsze dzieci.

2. American Printing House for the Blind – FamilyConnect. Orientation and Mobility for Preschoolers. Omówienie nauki pojęć przestrzennych, technik poruszania się i współpracy rodziców z instruktorem O&M.

3. American Printing House for the Blind – FamilyConnect. Orientation and Mobility for Grade Schoolers. Materiał dotyczący szkolenia uczniów w rozpoznawaniu otoczenia, korzystaniu z białej laski, poznawaniu tras i rozwijaniu samodzielności.

4. Royal National Institute of Blind People (RNIB). Guiding a Blind or Partially Sighted Person. Praktyczne zasady komunikowania się z osobą niewidomą oraz udzielania pomocy podczas przemieszczania się.

5. Apple Support. Funkcje ułatwień dostępu dla osób niewidomych i słabowidzących na iPhonie i iPadzie. Oficjalny opis funkcji VoiceOver, Zoom i innych ustawień dostępności urządzeń Apple.

6. Google – Android Accessibility Help. Omówienie ułatwień dostępu w Androidzie. Oficjalne informacje o TalkBack, dostosowywaniu wyświetlacza i technologiach wspomagających.

7. NV Access. NVDA – oficjalna strona pobierania. Informacje o bezpłatnym czytniku ekranu przeznaczonym dla komputerów z systemem Windows.

8. World Wide Web Consortium – Web Accessibility Initiative. Accessibility Principles. Omówienie podstawowych zasad projektowania i tworzenia dostępnych treści cyfrowych.

9. World Wide Web Consortium – Web Accessibility Initiative. What's New in WCAG 2.2. Informacje dotyczące wersji WCAG 2.2 oraz zmian wprowadzonych względem wcześniejszych wytycznych.

10. Ministerstwo Cyfryzacji – Dostępność cyfrowa. Omówienie wymogów dostępności cyfrowej dla podmiotów publicznych. Oficjalne informacje o polskich przepisach, obowiązkach podmiotów publicznych, żądaniach dostępności i procedurach skargowych.

11. Ministerstwo Cyfryzacji – Dostępność cyfrowa. Jak znaleźć podstawowe błędy dostępności cyfrowej strony internetowej?. Praktyczne wskazówki dotyczące rozpoznawania problemów dostępności.

12. Ministerstwo Cyfryzacji. Rodzicu, rozmawiaj. Materiał o bezpieczeństwie dzieci w internecie, ochronie prywatności i znaczeniu rozmów z rodzicami.

13. Urząd Ochrony Danych Osobowych. Przywiązujmy większą wagę do wizerunku dzieci w internecie. Materiał dotyczący ochrony wizerunku, prywatności i danych osobowych dzieci.

Materiały anglojęzyczne przedstawiają zalecenia i rozwiązania stosowane w edukacji oraz rehabilitacji osób niewidomych i słabowidzących. Ich wykorzystanie powinno uwzględniać polskie przepisy, lokalne warunki oraz indywidualne potrzeby dziecka.

Ważna informacja dla rodziców i opiekunów

Poradnik ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnego szkolenia z orientacji przestrzennej, oceny funkcjonalnej ani zaleceń odpowiednich specjalistów.

Naukę specjalistycznych technik korzystania z białej laski, poruszania się w ruchu drogowym i samodzielnego podróżowania należy prowadzić z uwzględnieniem indywidualnych możliwości dziecka oraz zaleceń instruktora orientacji przestrzennej.

Informacje uzyskiwane za pomocą urządzeń nawigacyjnych, aplikacji mobilnych i systemów sztucznej inteligencji mogą być niedokładne. Nie należy traktować ich jako jedynej podstawy podejmowania decyzji w sytuacjach związanych z bezpieczeństwem.

Zasady dotyczące dostępności cyfrowej, usług publicznych i ochrony danych mogą podlegać zmianom. Przed podjęciem działań prawnych lub formalnych należy sprawdzić aktualne informacje w odpowiednich oficjalnych źródłach.